Standard organizacyjny opieki okołoporodowej – poznaj swoje prawa

Standard organizacyjny opieki okołoporodowej określa, jak powinna wyglądać opieka nad kobietą w ciąży, podczas porodu, połogu oraz nad noworodkiem. W tym rozdziale wyjaśniamy, czym jest Standard, jak powstał, jakie prawa chroni i co możesz zrobić, gdy jego zapisy nie są przestrzegane.

W Polsce opiekę okołoporodową reguluje Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej. W tym artykule przedstawiamy Standard (tak będziemy ten dokument w skrócie nazywać),a składa się z 3 części:

1. Historia Standardu opieki okołoporodowej, aby pokazać perspektywę i tło.
2. Główne zapisy Standardu.
3. Naruszenia zapisów Standardu, aby wskazać opcje działań w przypadku naruszeń postanowień Standardu.

W artykułach dotyczących Standardu, zgodnie z językiem rozporządzenia w wersji z 2026 r., używamy terminów „kobieta w ciąży”, „kobieta rodząca”, „kobieta w połogu” oraz zaimka „ona”. Odnoszą się one do wszystkich osób objętych opieką okołoporodową i są oparte na płci biologicznej, a nie na tym, czy ktoś identyfikuje się jako kobieta, czy nie. Wiemy, że nie wszystkie osoby korzystające z opieki okołoporodowej identyfikują się jako kobiety i uważamy, że nie powinno to wpływać na jakość opieki. Dla wszystkich osób korzystających z opieki okołoporodowej powinna być ona oparta na szacunku i dowodach naukowych.

Historia Standardu

W 1997 r. Fundacja Rodzić po Ludzku ogłosiła Dekalog Rodzić po Ludzku. Podkreślałyśmy w nim, że każda kobieta ma prawo do opieki okołoporodowej opartej na szacunku, poszanowania jej godności, intymności i decyzji. Zapisałyśmy tam prawo do przygotowania się i urodzenia dziecka w zgodzie ze sobą, w wybranym miejscu, z bliską osobą, do kontaktu z dzieckiem i rodziną bez ograniczeń. Rozpoczęłyśmy starania dotyczące konieczności stworzenia „standardu” – katalogu praw kobiet opartego na procedurach o udowodnionej skuteczności. W odpowiedzi na wieloletnie apele Fundacji o regulację tej dziedziny opieki zdrowotnej, Ministerstwo Zdrowia powołało zespół ekspertów, w tym Fundację, który opracował propozycję standardu opieki okołoporodowej.   

W 2012 r. Ministerstwo Zdrowia opublikowało Standardy Opieki Okołoporodowej – pierwsze takie w Polsce rozporządzenie poświęcone opiece okołoporodowej. Celem rozporządzenia była poprawa jakości opieki okołoporodowej w całym kraju. W tamtym czasie koncentrowało się wyłącznie na opiece nad kobietą w ciąży fizjologicznej i podczas porodu, na okresie poporodowym i opiece nad noworodkiem. Celem Standardu było ograniczenie medykalizacji procesów fizjologicznych oraz wzmocnienie pozycji kobiety podczas udzielania świadczeń medycznych. W tamtym czasie osobne dokumenty dotyczyły leczenia bólu oraz postępowania w sytuacjach niekorzystnych wyników położniczych. 

W 2016 r. w wyniku zmian uprawnień Ministerstwo Zdrowia nie mogło wydawać standardów medycznych. Standardy Opieki Okołoporodowej zostały zakwestionowane przez ówczesnego Ministra Zdrowia, co zostało odczytane przez Fundację jako próba ograniczenia praw kobiet. Pojawiło się poważne zagrożenie dla istnienia Standardów. W takiej sytuacji Fundacja Rodzić po Ludzku nagłośniła sytuację i wzbudziła silny sprzeciw społeczny. Pod petycją Fundacji „Ratujmy Standardy” podpisało się ponad 80 tysięcy osób. Powstała multidyscyplinarna grupa robocza, która zaproponowała nowe rozporządzenie, tym razem dotyczące „organizacji opieki”. 

W 2018 r. zostało uchwalone nowe rozporządzenie, które weszło w życie 1 stycznia 2019 r.  jako „Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej”. Najważniejsza zmiana dotyczyła objęcia tym rozporządzeniem wszystkich podmiotów udzielających świadczeń opieki zdrowotnej w zakresie opieki okołoporodowej. Rozporządzenie regulowało opiekę nie tylko w sytuacji fizjologicznej ciąży, porodu i połogu, ale również leczenie bólu i opiekę nad kobietą w sytuacjach szczególnych: poronienie, urodzenie chorego lub martwego dziecka. Jednym z głównych celów Standardu było zapewnienie dobrostanu matki i dziecka, przy jednoczesnym ograniczeniu interwencji medycznych tylko do tych, które są niezbędne. Ograniczenie interwencji odnosiło się w szczególności do przebicia pęcherza płodowego, indukcji porodu, stymulacji skurczów macicy, podawania opioidów, nacięcia krocza, cięcia cesarskiego i podawania noworodkowi sztucznych mieszanek. Nowe regulacje położyły większy nacisk na podmiotowe traktowanie kobiety, jej autonomię, decyzyjność, prywatność oraz na intymność podczas porodu.

W październiku 2025 r. podpisane zostało rozporządzenie wprowadzające nowe Standardy Organizacyjne Opieki Okołoporodowej, które weszły w życie w maju 2026 r. Placówki medyczne są zobowiązane do aktualizacji procedur i monitorowania wskaźników opieki okołoporodowej również poprzez ocenę satysfakcji kobiet objętych opieką. Najważniejsze zmiany dotyczą dostępności edukacji przedporodowej, zwiększenia zakresu badań w ciąży, dostępu do informacji o sposobach łagodzenia bólu w placówkach, możliwości spożywania posiłków w czasie porodu, nieprzerwanego kontaktu skóra do skóry również w sytuacjach porodu zabiegowego i cesarskiego cięcia, rozszerzenia opieki laktacyjnej, ochrony kobiet w sytuacjach szczególnych oraz dostępności do świadczeń zdrowotnych kobietom ze szczególnymi potrzebami.

Główne przesłania Standardu

Kobieta jest w centrum opieki okołoporodowej

Standard wzmacnia pozycję kobiety.  Podczas całej opieki kobieta powinna być na bieżąco informowana o swoim stanie oraz stanie zdrowia dziecka. Zgodnie ze Standardem personel medyczny powinien respektować prawo kobiety do: 

• świadomego udziału w podejmowaniu decyzji dotyczących działań i procedur medycznych związanych z ciążą, porodem, połogiem oraz opieką nad noworodkiem; 
• wyboru miejsca porodu; 
• wyboru osoby sprawującej opiekę spośród osób uprawnionych do jej sprawowania. 

Standard określa też sprawowanie opieki nad kobietą w sytuacji szczególnej, jak poronienie, urodzenie chorego lub martwego dziecka, zwracając szczególną uwagę na sposób sprawowania opieki.

W dokumencie znajduje się też zapis o zapewnieniu dostępności do świadczeń zdrowotnych kobietom ze szczególnymi potrzebami. 

Personel medyczny udziela świadczeń i wspiera kobietę

Kobieta ma prawo do wyboru osoby sprawującej nad nią opiekę. Zgodnie ze Standardem osobą sprawującą opiekę nad kobietą w ciąży, kobietą rodzącą, kobietą w połogu albo nad noworodkiem może być: położna, lekarz położnik, lekarz oddziału neonatologicznego, pielęgniarka neonatologiczna. 

Obowiązkiem osoby sprawującej opiekę jest dbanie o stan zdrowia kobiety oraz dziecka, zapewnienie opieki innych specjalistów w razie potrzeby, promowanie i wspieranie karmienia piersią jako optymalnego sposobu żywienia, zachowanie uważności na przejawy przemocy domowej.

Osoba sprawująca opiekę opracowuje z kobietą indywidualny plan opieki przedporodowej oraz plan porodu. Plan porodu jest dołączany do dokumentacji medycznej dotyczącej porodu. Położna POZ opracowuje z kobietą w połogu indywidualny plan opieki.

Osoby sprawujące opiekę mają obowiązek poszanowania prywatności i intymności. Wszelkie czynności podejmowane w czasie udzielania świadczeń powinny być wykonywane z pełnym szacunkiem dla kobiety.

Personel medyczny  ma obowiązek przedstawiania się i wyjaśnienia swojej roli. Powinien  poznać i zrozumieć potrzeby kobiety oraz wspierać ją i jej osobę bliską. 

Ingerencja w przebieg ciąży fizjologicznej, porodu, połogu lub laktacji może nastąpić wyłącznie ze wskazań uzasadnionych medycznie. Każde zastosowanie ingerencji powinno być odnotowane w dokumentacji medycznej wraz z zapisem przyczyny, uzasadnienia i szczegółami zastosowanych procedur.

Opieka okołoporodowa powinna być dostępna dla kobiet z niepełnosprawnościami, a osoby z personelu medycznego powinny być odpowiednio przeszkolone do udzielania wsparcia w tym zakresie.

Naruszenia zapisów Standardu

Standard opieki okołoporodowej obowiązuje od lat, a mimo to nadal zdarza się, że kobiety w okresie okołoporodowym nie otrzymują pomocy zgodnej ze Standardem. 

Warto pamiętać, że każda osoba, jako obywatel korzystający z publicznych lub prywatnych usług medycznych, może wyrazić swoją opinię na temat otrzymanej opieki i przesłać ją do świadczeniodawcy czyli może napisać po prostu skargę. Zgodnie z najnowszymi zapisami Standardu, szpitale powinny monitorować wskaźniki jakości opieki zdrowotnej, również satysfakcję kobiet korzystających z ich usług. 

Standard opisany w tym artykule jest ściśle powiązany z Ustawą o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. W związku z tym każdy ma prawo jako pacjent zwrócić się również do Rzecznika Praw Pacjenta, żeby przedstawić sytuację, jak wyglądała opieka w placówce, do której się udał. 

Jeśli np. nie uszanowano Twojego planu porodu, wykonano zabieg bez Twojej zgody, masz pełne prawo domagać się wyjaśnień i ochrony swoich praw. Pamiętaj, że Twoje odczucia i poczucie naruszenia granic są ważne. Nie musisz być prawniczką, by wiedzieć, że zostałaś potraktowana niewłaściwie. W zależności od tego, co się wydarzyło, możesz podjąć działania o różnym charakterze formalno-prawnym.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej co zrobić w sytuacji naruszenia prawa, to przeczytaj artykuł: 

Poniżej przedstawiamy możliwości postępowania tj. od kroków podejmowanych bezpośrednio w szpitalu po wsparcie organów państwowych i organizacji społecznych.

Zabezpieczenie dokumentacji medycznej

Pierwszym i najważniejszym krokiem jest zabezpieczenie dowodów. Dokumentacja medyczna to fundament Twojej historii. Masz ustawowe prawo poprosić o jej kserokopię, odpis lub wykonanie zdjęć w dowolnym momencie – placówka nie może Ci tego odmówić ani zwlekać z wydaniem dokumentów bez uzasadnienia. Jest to kluczowe przy analizie ewentualnego błędu medycznego, opóźnień w diagnostyce czy nieuzasadnionych interwencji (takich jak nacięcie krocza bez wskazań czy podanie leków bez poinformowania Cię o ich celu).

Link: Instrukcja: Jak skutecznie pobrać dokumentację medyczną?

Zgłoszenie zastrzeżeń bezpośrednio w szpitalu

Zgłoszenie do dyrekcji szpitala to najszybsza droga, by zasygnalizować problem wewnątrz placówki i uzyskać wyjaśnienia bezpośrednio od osób zarządzających oddziałem. Czesto pozwala na rozwiązanie problemu jeszcze w trakcie Twojego pobytu na oddziale i może pomóc zapobiec dalszym błędom jeszcze w trakcie Twojego pobytu na oddziale. I tak:

Jeżeli podczas pobytu w szpitalu są zostały naruszone Twoje prawa, pierwszym krokiem jest jasne zakomunikowanie swojego sprzeciwu lub oczekiwań osobie prowadzącej poród. Jeżeli sytuacja nie poprawia się po rozmowie z osobą sprawującą opiekę, możesz zwrócić się do bezpośredniego przełożonego personelu,  najczęściej jest to położna oddziałowa, lekarz dyżurny lub kierownik oddziału (ordynator). Szybka interwencja i rozmowa prowadzą do natychmiastowej reakcji. Merytoryczne wskazanie, który punkt Standardu nie jest realizowany (np. brak kontaktu „skóra do skóry”), zazwyczaj wymusza natychmiastową reakcję i poprawę opieki.

Zgłoś sprawę do Pełnomocnika ds. Praw Pacjenta w szpitalu – każda placówka ma wyznaczoną osobę do kontaktu z pacjentami. Jego zadaniem jest mediacja i wyjaśnianie skarg wewnątrz placówki.

Złóż skargę do dyrekcji szpitala

To najpoważniejszy krok wewnątrz placówki. Skargę złóż pisemnie (w kancelarii za potwierdzeniem odbioru) lub mailowo. Opisz datę, miejsce i konkretne zachowania personelu. Dyrekcja musi odpowiedzieć Ci na piśmie, co stanowi formalny dowód w sprawie, jeśli zdecydujesz się na dalsze kroki. Możesz skorzystać z narzędzia opracowanego przez Fundację – formularza. To narzędzie pomoże ci i przeprowadzi przez poszczególne etapy pisania skargi: https://rodzicpoludzku.pl/twoje-prawa/zglos-naruszenie/ 

 Wniosek do Rzecznika Praw Pacjenta (RPP)

Rzecznik to centralny organ chroniący prawa pacjentów w Polsce. Jeśli naruszono Twoje prawa m.in. do świadczeń zdrowotnych, informacji, godności, intymności lub obecności osoby bliskiej. Rzecznik może wszcząć postępowanie wyjaśniające, które potwierdzi naruszenie Twoich praw. RPP może nie tylko przeprowadzić postępowanie wyjaśniające po zdarzeniu, ale także podjąć bieżącą interwencję w trakcie Twojego pobytu w szpitalu – natychmiastowa reakcja ma zapobiec dalszemu łamaniu Twoich praw oraz przywrócić udzielanie świadczeń zdrowotnych zgodnie z prawami pacjenta oraz standardami opieki okołoporodowej.

Kontakt do Biura Rzecznika Praw Pacjenta:

Formularz zgłoszenia online  https://www.gov.pl/web/rpp/kontakt

Bezpłatna infolinia: 800 190 590

E-mail: kancelaria@rpp.gov.pl

Skarga do RPP jest bezpłatna, a Rzecznik może wydać m.in. decyzję stwierdzającą naruszenie praw pacjenta i nakazać placówce zmiany organizacyjne.

Skarga do Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ)

NFZ kontroluje placówki pod kątem realizacji kontraktu. Skarga do Funduszu jest zasadna, gdy szpital nie wywiązuje się z obowiązków organizacyjnych, za które otrzymuje publiczne pieniądze. Dotyczy to np. sytuacji, gdy: odmówiono Ci bezpłatnego znieczulenia mimo wskazań i możliwości placówki czy ograniczono Twój kontakt z dzieckiem bez wyraźnego uzasadnienia medycznego.

Zobacz zasady składania skarg w NFZ  https://www.google.com/search?q=https://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/skargi-i-wnioski/

Odpowiedzialność zawodowa lekarza lub położnej

Jeśli Twoje zastrzeżenia dotyczą konkretnego lekarza lub położnej, sprawę można skierować do Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej przy właściwej izbie lekarskiej lub pielęgniarskiej. Jest to droga do ukarania osoby, która postąpiła nieetycznie lub wbrew standardom zawodowym.

• Okręgowa Izba Lekarska (OIL) – jeśli naruszenia dopuścił się lekarz. Wyszukiwarka Izb Lekarskich.
• Okręgowa Izba Pielęgniarek i Położnych (OIPiP)- jeśli sprawa dotyczy pracy położnej Lista Izb Pielęgniarek i Położnych.

Postępowanie to nie prowadzi do odszkodowania, ale ma ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa innych pacjentek i może stanowić ważny dowód w sprawie cywilnej lub karnej.

Droga sądowa (Sąd Cywilny)

Jeżeli w wyniku naruszenia standardów doszło do szkody fizycznej lub psychicznej, to  pacjentka może wnieść pozew cywilny przeciwko szpitalowi. Podstawy prawne obejmują art. 444, 445 i 448 kodeksu cywilnego oraz art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta.

Można domagać się zwrotu kosztów leczenia, rehabilitacji, terapii psychologicznej, a także zadośćuczynienia za ból, upokorzenie i naruszenie godności.

Odszkodowanie bez procesu sądowego – Fundusz Kompensacyjny

Jeśli w wyniku opieki doszło do uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia (Twojego lub dziecka) lub zakażenia, możesz ubiegać się o świadczenie pieniężne z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych. Ważne, że zaletą jest, to, że nie musisz udowadniać winy personelu, a jedynie fakt wystąpienia zdarzenia. Wniosek składa się go do Rzecznika Praw Pacjenta.

Informacje o Funduszu i wniosek o rekompensatę  

Zawiadomienie prokuratury

W najpoważniejszych przypadkach,  gdy doszło do ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, narażenia życia, śmierci lub przemocy położniczej, to właściwym krokiem jest zawiadomienie prokuratury (np. art. 160 KK).

Warto w takim zawiadomieniu wnioskować o zabezpieczenie dokumentacji medycznej oraz powołanie biegłych z zakresu położnictwa, ginekologii, neonatologii i psychologii.

 Wsparcie Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO)

Rzecznik Praw Obywatelskich stoi na straży Twoich konstytucyjnych wolności, interweniując szczególnie wtedy, gdy naruszenia mają charakter systemowy lub noszą znamiona dyskryminacji. Monitoruje on przestrzeganie praw człowieka i interweniuje bezpośrednio u Ministra Zdrowia lub w organach nadzorczych, aby wymusić zmiany w funkcjonowaniu całych szpitali czy regionów.

Opieka okołoporodowa to realizacja art. 68 Konstytucji RP, który gwarantuje kobietom w ciąży, w trakcie porodu i w połogu szczególną opiekę zdrowotną ze strony państwa. Każde złamanie Standardu to w rzeczywistości naruszenie Twojego podstawowego prawa do godności i ochrony zdrowia.

 Wniosek online: Złóż skargę do RPO

 Infolinia obywatelska RPO: 800 676 676

 Wsparcie organizacji społecznych

Pamiętaj, że nie jesteś sama. Organizacje pozarządowe pomagają ocenić sytuację, przygotować pisma i oferują wsparcie emocjonalne.

Przykładem jest nasza Fundacja Rodzić po Ludzku. Możesz zgłosić naruszenie przez formularz na stronie fundacji. Twoje zgłoszenie zasili monitoring jakości opieki w Polsce.

Zgłoś naruszenie https://rodzicpoludzku.pl/twoje-prawa/zglos-naruszenie/

Wzory pism: https://rodzicpoludzku.pl/twoje-prawa/wzory-pism/

Uzyskaj poradę prawną: https://rodzicpoludzku.pl/twoje-prawa/uzyskaj-porade-prawna/

Podsumowując, w przypadku nieprawidłowej opieki okołoporodowej, pacjentka ma prawo do zabezpieczenia dokumentacji medycznej, zgłoszenia naruszeń do dyrekcji szpitala, Rzecznika Praw Pacjenta lub Narodowego Funduszu Zdrowia. Możliwe działania obejmują także postępowanie dyscyplinarne, drogę sądową, zgłoszenie do Funduszu Kompensacyjnego oraz wsparcie organizacji społecznych, takich jak Fundacja Rodzić po Ludzku.

Działania sfinansowane ze środków UE. Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej lub Komisji Europejskiej. Unia Europejska ani organ przyznający nie ponoszą za nie odpowiedzialności.

Dotacja finansowana przez Komisję Europejską w ramach Programu Równych Praw realizowanego ze środków programu CERV finansowanego ze środków Komisji Europejskiej w ramach programu „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” na lata 2021 – 2027.”